Η Παραμυθιά Θεσπρωτίας ξυπνά κάθε χρόνο στις 29 Σεπτεμβρίου με το ίδιο ανατριχιαστικό βάρος. Σαν σήμερα το 1943, οι Γερμανοί κατακτητές εκτέλεσαν εν ψυχρώ 49 εξέχοντες πολίτες της πόλης – ιερείς, δασκάλους, γιατρούς, εμπόρους, εργάτες, καθηγητές. Μια από τις πιο μαύρες σελίδες της Κατοχής χαράχθηκε ανεξίτηλα στην τοπική ιστορία.
Η νύχτα πριν το μαρτύριο
Οι μελλοθάνατοι είχαν ήδη συλληφθεί βάσει λίστας. Κλεισμένοι σε σχολικό κτίριο, πληροφορήθηκαν από τον Εμμανουήλ Κοτζαλέρη –που γνώριζε γερμανικά– πως την επόμενη αυγή θα οδηγούνταν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Το νέο έπεσε σαν κεραυνός. Παρά τον τρόμο, ο πατριωτισμός και η αξιοπρέπεια κυριάρχησαν. Ο παπά-Ευάγγελος ύψωσε το πετραχήλι του και μετέτρεψε τη φυλακή σε εκκλησία. Οι 52 κρατούμενοι έψαλαν μόνοι τους τη νεκρώσιμη ακολουθία τους.
Ο δρόμος προς τον θάνατο
Το ξημέρωμα της 29ης Σεπτεμβρίου, οι Γερμανοί με επικεφαλής τον Hindelang τους έβγαλαν από το σχολείο. Τρεις άνδρες εξαιρέθηκαν από την εκτέλεση λόγω γνωριμίας με τον αξιωματικό. Οι υπόλοιποι 49 πρόκριτοι οδηγήθηκαν μέσα σε κλοιό οπλισμένων στρατιωτών και μουσουλμάνων συνεργατών στο σημείο της θυσίας, κοντά στο ξωκλήσι του Αγιώρη.
Δύο κρατούμενοι, ο δάσκαλος Γιάννης Μπαζάκος και ο Κώστας Τσίλης, επιχείρησαν απελπισμένη απόδραση. Ο πρώτος έπεσε νεκρός λίγο πριν ξεφύγει· ο δεύτερος χτυπήθηκε στην προσπάθεια να φτάσει στο εικονοστάσι του Αγιώρη.
Το εκτελεστικό απόσπασμα
Οι Γερμανοί έστησαν τους άνδρες μπροστά στον ομαδικό τάφο που είχαν σκάψει προηγουμένως χωρικοί. Τους εκτέλεσαν ανά δεκάδες, με διαταγή «Άχτουγκ, Φόυερ», ενώ οι υπόλοιποι περίμεναν με τρόμο να έρθει η σειρά τους. Πατέρες αρνούνταν να σωθούν αν έμεναν πίσω τα παιδιά τους, και νέοι δήλωναν ότι προτιμούσαν να πεθάνουν δίπλα στους γονείς τους.
Στο τέλος, όσοι είχαν τραυματιστεί και έδειχναν ακόμη σημάδια ζωής, αποτελειώθηκαν από τους συνεργάτες των Γερμανών. Το χώμα σκέπασε τα κορμιά των 49, ενώ η Παραμυθιά βυθίστηκε σε βουβό πένθος.
Μνήμη και Χρέος
Σήμερα, στο μνημείο της Παραμυθιάς, τα ονόματα των 49 εκτελεσθέντων θυμίζουν σε όλους το τίμημα της ελευθερίας. Η θυσία τους παραμένει σύμβολο αντίστασης απέναντι στη βαρβαρότητα, υπενθυμίζοντας πως η ελευθερία κερδήθηκε με αίμα.
Η Παραμυθιά φοράει τα μαύρα από το 1943. Μαζί με τον πόνο, όμως, κρατά και την περηφάνια για τους ανθρώπους που στάθηκαν όρθιοι μέχρι την τελευταία στιγμή, φωνάζοντας:
«Ζήτω η Ελλάδα».
